Tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học Lớp 8

Nội dung text: Tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học Lớp 8

1. ) chuyªn ®Ò 1 kh¸i qu¸t c¬ thÓ ng­êi – vËn ®éng I- Mục đích yêu cầu - HS nắm được cấu tạo cơ thể người, cấu tạo và chức năng quan trọng của tế bào, mô. - Nắm được cấu tạo của nơron, khái niệm cung phản xạ, vòng phản xạ. II- Nội dung bồi dưỡng A- Kiến thức cơ bản 1. Khái quát về cơ thể người Cơ thể người là toàn bộ cấu trúc vật lý của một con người. Cơ thể người bao gồm đầu, thân và tứ chi (hai tay và hai chân).. 1.1 Cấu tạo cơ thể người * Các phần của cơ thể và hệ cơ quan Cấu tạo chính Các phần cơ thể Khoang sọ và ống xương sống: là các khoang xương chứa bộ não và tủy sống, nhờ đó mà các bộ phận quan trọng này của hệ thần kinh được bảo vệ chặt chẽ. Khoang ngực: là khoang được giới hạn trong lồng ngực, ở phía trên cơ hoành ngăn cách với khoang bụng. Trong khoang này chứa các bộ phận chủ yếu của hệ hô hấp và hệ tuần hoàn như tim, hai lá phổi (ngoài ra còn có một bộ phận của hệ tiêu hóa đi qua khoang này là thực quản). Khoang bụng: nằm bên dưới cơ hoành, là khoang cơ thể lớn nhất. Khoang này chứa gan, ruột, dạ dày, thận, tử cung (ở nữ),... là các cơ quan của hệ tiêu hóa, hệ bài tiết, hệ sinh dục. Các hệ cơ quan Các cơ quan khác nhau có cùng một chức năng tạo thành một hệ cơ quan. Trong cơ thể có nhiều hệ cơ quan, nhưng chủ yếu là: hệ vận động, hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ tiêu hóa, hệ bài tiết, hệ thần kinh, hệ nội tiết và hệ sinh dục. Hệ vận động: gồm bộ xương và hệ cơ. Cơ thường bám vào hai xương khác nhau nên khi cơ co làm cho xương cử động, giúp cho cơ thể di chuyển được trong không gian, thực hiện được các động tác lao động Hệ tuần hoàn: gồm có tim và các mạch máu (động mạch, tĩnh mạch và mao mạch), có chức năng vận chuyển các chất dinh dưỡng, ô-xi và các hooc-môn đến từng tế bào và mang đi các chất thải để thải ra ngoài. Hệ hô hấp: gồm có mũi, thanh quản, khí quản, phế quản và phổi, có nhiệm vụ đưa ô-xi trong không khí vào phổi và thải khí cac-bô-nic ra môi trường ngoài 1 - -
2. Hệ tiêu hóa: gồm có miệng, thực quản, dạ dày, gan, ruột non, ruột già, hậu môn và các tuyến tiêu hóa. Hoạt động của hệ tiêu hóa làm thức ăn biến đổi thành các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể và thải chất bã ra ngoài Hệ bài tiết: nước tiểu gồm 2 quả thận, ống dẫn nước tiểu và bóng đái. Thận là cơ quan lọc từ máu những chất thừa và có hại cho cơ thể để thải ra ngoài. Trong da có các tuyến mồ hôi cũng làm nhiệm vụ bài tiết Hệ thần kinh: gồm não bộ, tủy sống và các dây thần kinh, có nhiệm vụ điều khiển sự hoạt động của tất cả các cơ quan, làm cho cơ thể thích nghi với những sự thay đổi của môi trường ngoài và môi trường trong. Đặc biệt ở người, bộ não hoàn thiện và phát triển phức tạp là cơ sở của mọi hoạt động tư duy Hệ nội tiết: gồm các tuyến nội tiết như tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tụy, tuyến trên thận và các tuyến sinh dục, có nhiệm vụ tiết ra các hooc-môn đi theo đường máu để cân bằng các hoạt động sinh lí của môi trường trong cơ thể nên có vai trò chỉ đạo như hệ thần kinh Hệ sinh dục: là hệ cơ quan có chức năng sinh sản, duy trì nòi giống ở người. Sự phối hợp hoạt động của các hệ cơ quan Cơ thể là một khối thống nhất. Sự hoạt động của các cơ quan trong một hệ cũng như sự hoạt động của các hệ cơ quan trong cơ thể đều luôn luôn thống nhất với nhau. 1.2. Tế bào Tế bào cơ thể người Một tế bào cơ thể người (động vật) điển hình gồm: (1) nhân con, (2)nhân, (3) ri-bô-xôm, (4) túi tiết, (5) lưới nội chất hạt, (6) bộ máy Gôn-gi, (7) khung xương tế bào, (8) lưới nội chất trơn, (9) ti thể, (10) không bào, (11) chất tế bào, (12) li-zô-xôm, (13) trung thể Cấu tạo và chức năng các bộ phận trong tế bào Tất cả các cơ quan ở người đều cấu tạo bằng tế bào. Cơ thể người có số lượng tế bào rất lớn khoảng 75 nghìn tỉ (75 × 10¹²).Có nhiều loại tế bào khác nhau về hình dạng, kích thước và chức năng. Có tế bào hình cầu (tế bào trứng), hình đĩa (hồng cầu), hình khối (tế bào biểu bì), hình nón, hình que (tế bào võng mạc), hình thoi (tế bào cơ), hình sao (tế bào thần kinh — nơ-ron), hình sợi (tóc, lông) hoặc giống các sinh vật khác (bạch cầu, tinh trùng), ... Có tế bào dài, ngắn, có tế bào lớn, bé khác nhau và chức năng của các tế bào ở các cơ quan cũng khác nhau, ngay cả ở trong cùng một cơ quan cũng khác nhau. Tế bào lớn nhất là tế bào trứng, có đường kính khoảng 100 μm (0,1 mm), nặng bằng 175000 tinh trùng; tinh trùng là tế bào nhỏ nhất; dài nhất là tế bào thần kinh (nơ-ron). Mặc dù khác nhau về nhiều mặt nhưng loại tế bào nào cũng có 3 phần cơ bản: màng sinh chất, chất tế bào và nhân. Các bộ Các bào Cấu tạo và chức năng phận quan 2 - -
3. Là lớp ngoài của tế bào đặc lại, được cấu tạo từ prô-tê-in và li-pit, có nhiệm Màng sinh chất vụ thực hiện trao đổi chất với môi trường quanh tế bào Nằm trong màng tế bào, gồm nhiều bào quan và chất phức tạp, là nơi diễn ra những hoạt động sống của tế bào. Các bào quan chính là lưới nội chất, ti thể, ri-bô-xôm, bộ máy Gôn-gi, trung thể Là một hệ thống các xoang và túi dẹp có màng, có thể mang các ri-bô- Lưới nội xôm (lưới nội chất hạt) hoặc không (lưới nội chất trơn). Đảm bảo mối liên hệ chất giữa các bào quan, tổng hợp và vận chuyển các chất Gồm hai tiểu đơn vị chứa rARN (ARN ri-bô-xôm), đính trên lưới nội chất Ri-bô- hạt hoặc trôi trong bào tương (ri-bô-xôm tự do), là nơi diễn ra tổng hợp prô- Chất tế xôm bào tê-in Gồm một màng ngoài và màng trong gấp nếp tạo thành mào chứa chất nền, Ti thể tham gia hoạt động hô hấp giải phóng năng lượng, tạo ATP (a-đê-nô-xin tri- phốt-phát) Bộ máy Là một hệ thống các túi màng dẹt xếp chồng lên nhau, có các nang nảy chồi Gôn-gi từ chồng túi, thu nhận, hoàn thiện, phân phối, tích trữ sản phẩm. Trung Là một trung tâm tổ chức các ống vi thể, gồm hai trung tử xếp thẳng góc, thể xung quanh là chất vô định hình, tham gia vào quá trình phân chia tế bào. Hình bầu dục hoặc hình cầu, bên ngoài có màng nhân bao bọc, trong nhân có dịch nhân và nhiều nhân con giàu ARN (a-xit ri-bô-nu-clê-ic), là nơi điều khiển mọi hoạt động sống củatế bào Chất Nằm trong dịch nhân. Ở một giai đoạn nhất định, khi tập trung lại làm Nhân nhiễm thành nhiễm sắc thể, chứa ADN (a-xit đê-ô-xi-ri-bô-nu-clê-ic) đóng vai trò di sắc truyền của cơ thể Nhân Chứa rARN (ARN ri-bô-xôm) cấu tạo nên ri-bô-xôm con Thành phần hóa học của tế bào Tế bào gồm một hỗn hợp phức tạp gồm nhiều chất hữu cơ và các chất vô cơ. Các chất hữu cơ chính là prô-tê-in, glu-xit, li-pit. ▪ Prô-tê-in, hay còn gọi là chất đạm, là một chất phức tạp gồm có cac-bon (C), hi- đrô (H), ô-xi (O), ni-tơ (N), lưu huỳnh (S) và một số nguyên tố khác. Phân tử của prô-tê-in rất lớn, chứa đến hàng nghìn cácnguyên tử nên thuộc vào loại đại phân tử. Prô-tê-in là thành phần cơ bản của cơ thể, có trong tất cả các tế bào. ▪ Glu-xit, hay còn gọi là chất đường bột, là những hợp chất loại đường và bột. Nó gồm có C, H và O trong đó tỉ lệ giữa H và O luôn là 2H ÷ 1O. Trong cơ thể, glu-xit ở dưới dạng đường glu-cô-zơ (có ở máu) vàgli-cô-gen (có ở gan và cơ). 3 - -
4. ▪ Li-pit, hay còn gọi là chất béo, có ở mặt dưới da và ở nhiều cơ quan, nó cũng gồm 3 nguyên tố chính là C, H, O nhưng tỉ lệ của các nguyên tố đó không giống như glu- xit. Tỉ lệ H ÷ O thay đổi tùy loại li-pit. Li-pit là chất dự trữ của cơ thể. ▪ A-xit nu-clê-ic (ADN hay ARN) chủ yếu có trong nhân tế bào. Cả 2 loại này đều là các đại phân tử, đóng vai trò quan trọng trong di truyền. Ngoài các chất hữu cơ nói trên, trong tế bào còn có các chất vô cơ là muối khoáng. Hoạt động sống của tế bào Hoạt động sống của tế bào biểu hiện ở quá trình đồng hóa và dị hóa, sinh sản và cảm ứng, sinh trưởng và phát triển. ▪ Mỗi tế bào sống trên cơ thể luôn luôn được cung cấp các chất dinh dưỡng do dòng máu mang đến và luôn luôn xảy ra quá trình tổng hợp nên các hợp chất hữu cơ phức tạp từ những chất đơn giản được thấm vào trong tế bào. Đồng thời trong tế bào cũng luôn xẩy ra quá trình phân giải các hợp chất hữu cơ thành những chất đơn giản và giải phóng năng lượng cần thiết cho cơ thể. Quá trình tổng hợp và phân giải các chất hữu cơ trong tế bào gọi là quá trình đồng hóa và dị hóa. Đó là hai mặt cơ bản trong quá trình sống của tế bào. ▪ Tế bào có khả năng sinh sản và cảm ứng. Sự sinh sản của tế bào là khả năng phân chia trực tiếp hoặc gián tiếp để tạo nên những tế bào mới. Sự cảm ứng là khả năng thu nhận và phản ứng trước những kích thích lí, hóa học của môi trường quanh tế bào. ▪Ở cơ thể trẻ em và thanh niên, các tế bào sinh sản nhanh chóng làm cho cơ thể sinh trưởng và phát triển. Ở người trưởng thành quá trình này vẫn tiếp tục nhưng thường chậm lại. Trong quá trình sống nhiều tế bào chết đi và được thay thế bằng các tế bào mới. 1.3. Mô - Mô cơ thể người Bài chi tiết: Mô Trong cơ thể thực vật và động vật có rất nhiều loại mô: mô nâng đỡ, mô mềm, mô phân sinh, ... nhưng ở người chỉ có 4 loại mô: mô biểu bì, mô liên kết, mô cơ và mô thần kinh. - Các loại mô Mô biểu bì và mô liên kết: Mô biểu bì và mô liên kết là hai loại mô đặc biệt xuất hiện nhiều trong cơ thể người, hình dạng, cấu tạo, tính chất, chức năng trái ngược nhau. Mô biểu bì: có cấu tạo chủ yếu là tế bào, chất gian bào rất ít hoặc không đáng kể. Có hai loại mô biểu bì: biểu bì bao phủ và biểu bì tuyến. 4 - -
5. 1.Biểu bì bao phủ thường có một hay nhiều lớp tế bào có hình dáng giống nhau hoặc khác nhau. Nó thường ở bề mặt ngoài cơ thể (da) hay lót bên trong các cơ quan rỗng như ruột, bóng đái, thực quản,khí quản, miệng. 2.Biểu bì tuyến nằm trong các tuyến đơn bào hoặc đa bào. Chúng có chức năng tiết các chất cần thiết cho cơ thể (tuyến nội tiết, tuyến ngoại tiết) hay bài tiết ra khỏi cơ thể những chất không cần thiết (tuyến mồ hôi). Mô liên kết: có hầu hết ở các cơ quan. Thành phần chủ yếu của mô liên kết là chất phi bào, trong đó có các tế bào nằm rải rác. Có 2 loại mô liên kết: 1.Mô liên kết dinh dưỡng: máu, bạch huyết có chức năng vận chuyển các chất dinh dưỡng nuôi cơ thể. 2.Mô liên kết đệm cơ học: mô sợi, mô sụn, mô xương. Mô sợi có ở hầu hết các cơ quan, có chức năng làm đệm cơ học, đồng thời cũng dẫn các chất dinh dưỡng (mô mỡ, dây chằng, gân cũng là loại mô sợi đã được biến đổi). Mô cơ và mô thần kinh: Mô cơ hoàn toàn chịu sự quản lí của hệ thần kinh, mà hệ thần kinh lại cấu tạo từ mô thần kinh. Hai loại mô này có liên quan mật thiết với nhau, đó là mối quan hệ chỉ đạo và thi hành. Mô cơ: là thành phần của hệ vận động, có chức năng co dãn. Có 3 loại mô cơ: mô cơ vân, mô cơ trơn, mô cơ tim. 1.Mô cơ vân là phần chủ yếu của cơ thể, màu hồng, gồm nhiều sợi cơ có vân ngang xếp thành từng bó trong bắp cơ (bắp cơ thường bám vào hai đầu xương, dưới sự kích thích của hệ thần kinh, các sợi cơ co lại và phình to ra làm cho cơ thể cử động). 2.Mô cơ trơn là những tế bào hình sợi, thuôn, nhọn hai đầu. Trong tế bào cơ trơn có chất tế bào, một nhân hình que và nhiều tơ cơ xếp dọc theo chiều dài tế bào, có màu nhạt, co rút chậm hơn cơ vân. Cơ trơn cấu tạo nên thành mạch máu, các nội quan, cử động ngoài ý muốn của con người. 3.Mô cơ tim chỉ phân bố ở tim, có cấu tạo giống như cơ vân, nhưng tham gia vào cấu tạo và hoạt động co bóp của tim nên hoạt động giống như cơ trơn, ngoài ý muốn của con người. Mô thần kinh: nằm trong não, tủy, gồm những tế bào thần kinh gọi là nơ-ron và các tế bào thần kinh đệm (còn gọi là thần kinh giao). Phần ngoại biên có các hạch thần kinh, các dây thần kinh và các cơ quan thụ cảm. Nơ-ron gồm có thân chứa nhân, từ thân phát đi nhiều tua ngắn gọi là sợi nhánh và một tua dài gọi là sợi trục. Diện tích tiếp xúc giữa đầu mút của sợi trục của nơ-ron này và nơ-ron kế tiếp hoặc cơ quan phản ứng gọi là cúc xi-náp. Chức năng của mô thần kinh là tiếp nhận kích thích, xử lí thông tin và điều hòa hoạt động các cơ quan đảm bảo sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan và sự thích ứng với môi trường. 1.4. Phản xạ - Cấu tạo và chức năng của nơron. 5 - -
6. Cấu tạo và chức năng của nơ-ron 1,Một nơ-ron và cấu tạo của nó: sợi nhánh (dendrite), thân nơ-ron(soma), sợi trục (axon), bao mi-ê-lin (myelin sheath), eo răng-vi-ê (node of ranvier), xi-nap (synapse) Nơ-ron thần kinh gồm có một thân và các sợi. Thân thường hình sao, đôi khi có hình chóp hoặc bầu dục. Sợi có 2 loại: sợi ngắn mọc quanh thân và phân nhiều nhánh như cành cây gọi là sợi nhánh; sợi dài mảnh, thường có các vỏ làm bằng mi-ê-lin gọi là bao mi-ê-lin bọc quanh suốt chiều dài gọi là sợi trục. Giữa các bao mi-ê-lin có các khoảng cách gọi là eo răng-vi-ê. Đầu tận cùng tua dài phân thành nhiều nhánh nhỏ để phân bố vào các cơ quan trong cơ thể hay để tiếp xúc với sợi nhánh của các nơ-ron khác, mút các nhánh nhỏ đó gọi là cúc xi-náp. Thân nơ-ron và các sợi nhánh tạo thành chất xám trong bộ não, tủy sống và các hạch thần kinh. Sợi trục nối giữa trung ương thần kinh với các cơ quan, chúng đi chung với nhau thành từng bó gọi là dây thần kinh. Nơ-ron có hai chức năng cơ bản: cảm ứng và dẫn truyền xung thần kinh. 2. Cảm ứng là khả năng tiếp nhận các kích thích và phản ứng lại các kích thích đó dưới hình thức phát sinh các xung thần kinh. 2. Dẫn truyền là khả năng lan truyền các xung thần kinh trong dây thần kinh. Người ta phân biệt xung li tâm và xung hướng tâm. Xung li tâm đi từ các nơ-ron li tâm ở não và tủy sống đến các cơ quan, xung hướng tâm truyền từ các cơ quan về trung ương thần kinh theo các dây hướng tâm của nơ-ron hướng tâm. Vận tốc các xung thần kinh ở các động vật rất khác nhau, ở những động vật bậc cao thì vận tốc này lớn. Ở người vận tốc lớn nhất có thể lên tới 120 m/s, khi đó các phản ứng xảy ra mau chóng và chính xác; như cũng có khi chỉ đạt 5 mm/s. Nhờ vận tốc xung thần kinh mà ta nói một người nhanh nhẹn hay chậm chạp. Có 3 loại nơ-ron: ▪ Nơ-ron hướng tâm (nơ-ron cảm giác) có thân nằm ngoài trung ương thần kinh do những sợi trục của các nơ-ron hướng tâm tạo nên. Những dây này dẫn xung thần kinh ngoại biên về trung ương thần kinh. ▪ Nơ-ron trung gian (nơ-ron liên lạc) nằm trong trung ương thần kinh, gồm những sợi hướng tâm và li tâm, làm nhiệm vụ liên lạc. Phần lớn các dây thần kinh trong cơ thể là dây pha, dẫn các xung thần kinh theo cả hai chiều. ▪ Nơ-ron li tâm (nơ-ron vận động) có thân nằm trong trung ương thần kinh (hoặc ở hạch thần kinh sinh dưỡng), được tạo nên bởi những sợi trục hướng ra cơ quan phản ứng (cơ, tuyến) và dẫn các xung li tâm từ bộ não và tủy sống đến các cơ quan phản ứng để gây ra sự vận động hoặc bài tiết. * Phản xạ Tay chạm vào vật nóng thì rụt lại, đèn chiếu vào mắt thì đồng tử (con ngươi) co lại, thức ăn vào miệng thì tuyến nước bọt tiết nước bọt, ... Các phản ứng đó gọi là phản xạ. Mọi hoạt 6 - -
7. động của cơ thể đều là phản xạ. Phản xạ là một phản ứng của cơ thể trả lời kích thích của môi trường ngoài hay môi trường trong thông qua hệ thần kinh; là cơ sở hoạt động của hệ thần kinh, làm cơ thể luôn thích nghi với những sự thay đổi của điều kiện sống của môi trường xung quanh. Cung phản xạ: là con đường mà xung thần kinh truyền từ cơ quan thụ cảm (da, ...) qua trung ương thần kinh đến cơ quan phản ứng (cơ, tuyến, ...). Một cung phản xạ thường bao gồm 3 loại nơ-ron: hướng tâm, trung gian và li tâm. Vòng phản xạ: Cơ quan thụ cảm tiếp nhận kích thích của môi trường sẽ phát đi xung thần kinh theo dây hướng tâm về trung ương thần kinh, từ trung ương phát đi xung thần kinh theo dây li tâm tới cơ quan phản ứng. Kết quả của sự phản ứng được thông báo ngược về trung ương theo dây hướng tâm, nếu phản ứng chưa chính xác hoặc chưa đầy đủ thì phát lệnh điều chỉnh, nhờ dây li tâm truyền tới cơ quan phản ứng. Nhờ vậy mà cơ thể phản ứng chính xác đối với kích thích. 2. Vận động Hệ vận động người gồm có bộ xương và hệ cơ, hoạt động phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thần kinh. Xương gồm 206 chiếc, dài ngắn khác nhau, hợp lại tạo thành bộ xương nâng đỡ cơ thể, che chở cho các nội quan khỏi những chấn thương lí học. Hệ cơ gồm khoảng 600 cơ tạo thành, là những cơ vân (hay cơ xương) bám vào hai đầu xương giúp cho cơ thể cử động. Nhờ hệ vận động mà cơ thể ta có hình dạng nhất định, thể hiện được những động tác lao động, biểu lộ được những cảm xúc của mình. Trải qua thời kì dài tiến hóa, hệ vận động người được coi là tiến hóa nhất trong sinh giới nói chung và giới Động vật nói riêng. Hệ vận Bộ xương: các xương mặt, khối xương sọ, xương ức, các xương sườn, xương động sống, các xương chân, các xương tay · Hệ cơ: cơ vân (cơ xương), cơ trơn, cơ tim, cơ hoành Hệ tuần Tim: tâm thất, tâm nhĩ · Mạch máu: động mạch, tĩnh mạch, mao mạch · hoàn Máu: huyết tương, hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu · Vòng tuần hoàn: vòng tuần hoàn lớn, vòng tuần hoàn nhỏ · Van Hệ miễn Bạch cầu: bạch cầu ưa kiềm, bạch cầu trung tính, bạch cầu ưa a-xit, bạch cầu dịch mô-nô, bạch cầu lim-phô (tế bào B, tế bào T); Các cơ chế: thực bào, tiết kháng khể, phá hủy tế bào nhiễm Hệ bạch Phân hệ: phân hệ lớn, phân hệ nhỏ · huyết Đường dẫn bạch huyết: ống bạch huyết, mạch bạch huyết, mao mạch bạch huyết, hạch bạch huyết · Bạch huyết Hệ hô Đường dẫn khí: mũi, thanh quản, khí quản, phế quản · Phổi: hai lá phổi, phế hấp nang; Hoạt động hô hấp: sự thở, sự trao đổi khí 7 - -
8. Hệ tiêu Ống tiêu hóa: miệng, răng, hầu, lưỡi, thực quản, dạ dày, tá tràng, ruột non, ruột hóa già, ruột thừa, hậu môn · Các tuyến tiêu hóa: tuyến nước bọt, tuyến mật, tuyến ruột, tuyến tụy Hệ bài Hệ tiết niệu: thận, ống dẫn nước tiểu, bóng đái (bàng quang) · tiết Hệ bài tiết mồ hôi: da, tuyến mồ hôi · Hệ bài tiết cac-bô-nic (CO2): mũi, đường dẫn khí, phổi Hệ vỏ Da: lớp biểu bì, lớp bì, lớp mỡ dưới da · Cấu trúc đi kèm: lông - tóc, móng, chỉ bọc tay và vân tay Hệ thần Thần kinh trung ương: não (gồm trụ não, tiểu não, não trung gian, đại não), tủy kinh sống · Thần kinh ngoại biên: dây thần kinh (dây thần kinh não, dây thần kinh tủy), hạch thần kinh · Phân loại: hệ thần kinh vận động, hệ thần kinh sinh dưỡng (gồm phân hệ giao cảm và phân hệ đối giao cảm) Hệ giác mắt - thị giác (màng cứng, màng mạch, màng lưới), tai - thính giác (tai quan ngoài, tai giữa, tai trong) · mũi - khứu giác (lông niêm mạc), lưỡi – vị giác (gai vị giác), da - xúc giác (thụ quan) Hệ nội Nội tiết não: vùng dưới đồi, tuyến tùng, tuyến yên · Nội tiết ngực: tuyến tiết giáp, tuyến cận giáp, tuyến ức · Nội tiết bụng: tuyến trên thận, tuyến tụy, tuyến sinh dục (buồng trứng (ở nữ), tinh hoàn (ở nam)) Hệ sinh Cơ quan sinh dục nam: tinh hoàn, mào tinh, ống dẫn tinh, túi tinh, dương dục vật, tuyến tiền liệt, tuyến hành, bìu · Cơ quan sinh dục nữ: buồng trứng, vòi trứng, ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo, âm vật, cửa mình 2.3. Hoạt động của cơ - Công cơ - Sự mỏi cơ. B- Bài tập vận dụng Câu 1: Bằng một ví dụ em hãy phân tích vai trò của hệ thần kinh trong sự điều hoà hoạt động của các hệ cở quan trong cơ thể. Trả lời: VD về cơ chế điều hoà huyết áp: Khi huyết áp tăng thì thụ thể áp lực ở mạch máu tiếp nhận và báo về trung khu điều hoà tim mạch ở thành não. Từ trung khu điều hoà tim mạch, xung thần kinh theo dây ly tâm đến tim và mạch máu làm tim giảm nhịp, giảm lực co bóp, mạch máu giản rộng. Kết quả là huyết áp giảm xuống và trở lại bình thường. Sự thay đổi huyết áp ở mạch máu lúc này lại được thụ thể áp lực ở mạch máu tiếp nhận và thông báo về trung khu điều hoà tim mạch ở thành não (liên hệ ngược). Câu 2: Hãy chứng minh tế bào là đơn vị chức năng của cơ thể. Trả lời: Tất cả các hoạt động sống của cơ thể đều xảy ra ở tế bào như: - Màng sinh chất: giúp tế bào thực hiện sự trao đổi chất với môi trường. 8 - -
9. - Tế bào chất: là nơi xảy ra các hoạt động sống như: + Ty thể: là nơi tạo ra năng lượng cho hoạt động sống của tế bào và cơ thể. + Ribôxôm: là nơi tổng hợp Prôtêin. + Bộ máy Gôngi: thực hiện chức năng bài tiết. + Trung thể: Tham gia vào quá trình phân chia và sinh sản của tế bào. + Lưới nội chất: đảm bảo sự liên hệ giữa các bào quan. Tất cả các hoạt động nói trên làm cơ sở cho sự sống, sự lớn lên và sự sinh sản của cơ thể; đồng thời giúp cơ thể phản ứng chính xác các tác động của môi trường sống. Vì vậy, tế bào được xem là đơn vị chức năng và là đơn vị của sự sống cơ thể. C- Bài tập về nhà Bài 1: Sự mỏi cơ là gì? Nguyên nhân của hiện tượng mỏi cơ. Bài 2: Nêu khái niệm cung phản xạ và vòng phản xạ? So sánh cung phản xạ với vòng phản xạ. Bài 3: Giải thích sự lớn lên và dài ra của xương? Vì sao ở người già xương dễ bị gảy và khi gảy thì chậm phục hồi. Bài 4: Giải thích những đặc điểm của hệ cở thích ứng với chức năng co rút và vận động. ******************************************* Ngày soạn: 10/10/2011 Ngày giảng: 14/10/2011 Buổi 2 (tiết 4,5,6) chuyªn ®Ò 1 kh¸i qu¸t c¬ thÓ ng­êi – vËn ®éng I- Mục đích yêu cầu - HS nắm được cấu tạo cơ thể người, cấu tạo và chức năng quan trọng của tế bào, mô. - Nắm được cấu tạo của nơron, khái niệm cung phản xạ, vòng phản xạ. - Nắm được các phần chính của bộ xương, phân biệt các loại xương, khớp xương, cáu tạo và tính chất của cơ và xương. - Nắm được các hoạt động của cơ, sự tiến hoá của hệ vận động. II- Nội dung bồi dưỡng Bộ xương, các loại xương và khớp xương người Các thành phần chính của bộ xương Bộ xương người chia làm ba phần là xương đầu (gồm các xương mặt và khối xương sọ), xương thân (gồm xương ức, xương sườn và xương sống) và xương chi(xương chi trên - tay và xương chi dưới - chân). Tất cả gồm 300 chiếc xương ở trẻ em và 206 xương ở người trưởng thành, dài, ngắn, dẹt khác nhau hợp lại ở các khớp xương. Trong bộ xương còn có nhiều phần sụn. Khối xương sọ ở người gồm 8 xương ghép lại tạo ra hộp 9 - -
10. sọ lớn chứa não. Xương mặt nhỏ, có xương hàm bớt thô so với động vật vì nhai thức ăn chín và không phải là vũ khí tự vệ. Sự hình thành lồi cằm liên quan đến các cơ vận động ngôn ngữ. Cột sống gồm 33 - 34 đốt sống khớp với nhau và cong ở 4 chỗ, thành 2 chữ S tiếp nhau giúp cơ thể đứng thẳng. Các xương sườn gắn với cột sống và gắn với xương ức tạo thànhlồng ngực, bảo vệ tim và phổi. Xương tay và xương chân có các phần tương ứng với nhau nhưng phân hóa khác nhau phù hợp với chức năng đứng thẳng và lao động. Các loại xương Căn cứ vào hình dạng cấu tạo, người ta phân biệt 3 loại xương là : 1.Xương dài : hình ống, giữa chứa tủy đỏ ở trẻ em và chứa mỡ vàng ở người trưởng thành như xương ống tay, xương đùi, xương cẳng chân, ... Loại xương này có nhiều nhất. 2.Xương ngắn : kích thước ngắn, chẳng hạng như xương đốt sống, xương cổ chân, cổ tay, ... 3.Xương dẹt : hình bản dẹt, mỏng như xương bả vai, xương cánh chậu, các xương sọ. Loại xương này ít nhất. Các khớp xương Nơi tiếp giáp giữa các đầu xương gọi là khớp xương. Có ba loại khớp là : khớp động như các khớp ở tay, chân; khớp bán động như khớp các đốt sống và khớp bất động như khớp ở hộp sọ. Khớp động là loại khớp cử động dễ dàng và phổ biến nhất trong cơ thể người như khớp xương đùi và xương chày, khớp xương cánh chậu và xương đùi. Mặt khớp ở mỗi xương có một lớp sụn trơn, bóng và đàn hồi, có tác dụng làm giảm sự cọ xát giữa hai đầu xương. Giữa khớp có một bao đệm chứa đầy chất dịch nhầy do thành bao tiết ra gọi là bao hoạt dịch. Bên ngoài khớp động là những dây chằng dai và đàn hồi, đi từ đầu xương này qua đầu xương kia làm thành bao kín để bọc hai đầu xương lại. Nhờ cấu tạo đó mà loại khớp này cử động dễ dàng. Khớp động phức tạp nhất trong cơ thể người là khớp gối. Khớp bán động là loại khớp mà giữa hai đầu xương khớp với nhau thường có một đĩa sụn làm hạn chế cử động của khớp. Khớp bán động điển hình là khớp đốt sống, ngoài ra còn có khớp háng. Ở trẻ em, có xương mông và xương ấy...các đĩa sụn rất đàn hồi nên dễ uốn lưng mềm mại hay xoạc chân ra dễ dàng. Trái lại ở người trưởng thành và nhất là người già, các đĩa sụn dẹp lại làm cột sống khó cử động hơn, xoạc chân ra khó khăn. Khớp bất động : Trong cơ thể có một số xương được khớp cố định với nhau, như xương hộp sọ và một số xương mặt. Các xương này khớp với nhau nhờ các răng cưa nhỏ hoặc do những mép xương lợp lên nhau kiểu vảy cá nên khi cơ co không làm khớp cử động. Cấu tạo và tính chất của xương Cấu tạo và sự phát triển của xương 10 - -
11. Cấu tạo và chức năng của xương dài : Hai đầu xương là mô xương xốp có các nan xương xếp theo kiểu vòng cung, phân tán lực tác động và tạo ô chứa tủy đỏ xương. Bọc hai đầu xương là lớp sụn để giảm ma sát trong đầu xương. Đoạn giữa là thân xương. Thân xương hình ống, cấu tạo từ ngoài vào trong có : màng xương mỏng, mô xương cứng và khoang xương. Màng xương giúp xương phát triển về bề ngang. Mô xương cứng chịu lực, đảm bảo tính vững chắc cho xương. Khoang xương chứa tủy xương, ở trẻ em là tuỷ đỏ sinh hồng cầu; ở người trưởng thành tủy đỏ được thay bằng mô mỡ màu vàng nên gọi là tủy vàng. Cấu tạo xương ngắn và xương dẹt : xương ngắn và xương dẹt không có cấu tạo hình ống, bên ngoài là mô xương cứng, bên trong lớp mô xương cứng là mô xương xốp gồm nhiều nan xương và hốc trống nhỏ (như mô xương xốp ở đầu xương dài) chứa tủy đỏ. Xương to ra về chiều ngang là nhờ các tế bào màng xương phân chia tạo ra những tế bào mới đẩy tế bào cũ vào trong rồi hóa xương. Xương dài ra là nhờ quá trình phân bào ở sụn tăng trưởng. Ở tuổi thiếu niênxương phát triển nhanh. Đến 18 - 20 tuổi ở nữ hoặc 20 - 25 tuổi đối với nam xương phát triển chậm lại. Ở người trưởng thành, sụn tăng trưởng không còn khả năng hóa xương, vì thế người không cao thêm.Người già xương bị phân hủy nhanh hơn sự tạo thành, tỉ lệ cốt giao giảm, vì vậy xương người già xốp giòn và dễ gãy và nếu gãy thì xương phục hồi rất chậm, không chắc chắn. Thành phần hóa học và tính chất của xương Xương có hai đặc tính cơ bản : mềm dẻo và bền chắc. Nhờ tính mềm dẻo nên xương có thể chống lại tất cả các lực cơ học tác động vào cơ thể, nhờ tính bền chắc mà bộ xương có thể nâng đỡ cơ thể. Độ bền chắc của xương người trưởng thành có thể gấp 30 lần so với loại gạch tốt. Sở dĩ xương có được hai tính chất trên là nhờ vào thành phần hóa học. Xương được cấu tạo từ 2 chất chính : một loại chất hữu cơ gọi là cốt giao và một số chất vô cơ là các muối can-xi. Chất khoáng làm cho xương bền chắc, cốt giao đảm bảo tính mềm dẻo. Tỉ lệ cốt giao thay đổi tùy theo tuổi. 2.2. Cấu tạo và tính chất của cơ Hệ cơ Cơ bám vào xương, dưới sự chỉ đạo của hệ thần kinh, cơ co làm cho xương cử động, vì vậy các cơ này gọi là cơ xương (còn gọi là cơ vân). Cơ thể người có khoảng 600 cơ tạo thành hệ cơ, chưa kể đến các cơ vận động nội tạng (cơ tạng hay cơ trơn) và cơ vận động tim (cơ tim). Tùy vị trí trên cơ thể và tùy chức năng mà cơ có hình dạng khác nhau : hình tấm, hình lông chim, nhiều đầu hay nhiều thân, ... điển hình nhất là bắp cơ (vẫn quen gọi là con chuột) ở cánh tay có hình thoi dài. Cấu tạo và tính chất của cơ Cấu tạo của bắp cơ và tế bào cơ Bắp cơ gồm nhiều bó cơ, mỗi bó gồm nhiều sợi cơ (tế bào cơ) nắm dọc theo chiều dài bắp cơ. Hai đầu bắp cơ thuôn lại, dài ra thành gân bám vào các xương qua khớp, phần giữa 11 - -
12. phình to gọi là bụng cơ. Bắp cơ càng khỏe, bũng cơ càng phình làm nổi lên cơ bắp. Trong bắp cơ có nhiều mạch máu và dây thần kinh, chia thành nhiều nhánh nhỏ đi đến từng sợi cơ. Nhờ thế mà cơ tiếp nhận được chất dinh dưỡng và các kích thích. Mỗi sợi cơ là một tế bào cơ dài 10 - 12 cm, có màng sinh chất, chất tế bào và nhiều nhân hình bầu dục. Trong chất tế bào có nhiều tơ cơ nhỏ nằm song song. Mỗi tơ cơ gồm những đoạn màu sáng và màu sẫm nằm xen kẽ nhau tạo thành vân ngang, đó là các đĩa sáng và đĩa tối. Tơ cơ có hai loại là tơ cơ dày và tơ cơ mảnh xếp xen kẽ nhau. Tơ cơ mảnh thì trơn, tơ cơ dày có mấu sinh chất. Giới hạn giữa tơ cơ dày và tơ cơ mảnh giữa hai tấm Z là đơn vị cấu trúc của tế bào cơ (còn gọi là tiết cơ). Cấu tạo bắp cơ, bó cơ, sợi cơ, tơ cơ và đơn vị cấu trúc sợi cơ Sự co cơ Co cơ là hiện tượng các cơ trong cơ thể co hoặc giãn dưới các tác động khác nhau của các dạng năng lượng sinh hóa, cơ học,... trong cơ thể con người hoặc động vật. Quá trình co cơ này liên quan mật thiết tới việc tìm hiểu nguyên lý vận động của hệ thống cơ của các đối tượng động vật hoặc con người. Nghiên cứu về hiện tượng co cơ có thể giải thích được một lượng lớn các yếu tố liên quan tới năng lượng vận động, các chuyển hóa hoá học nhằm giải thích các hiện tượng sinh lý học trong cơ thể con người. Nghiên cứu về co cơ có liên quan mật thiết tới sinh lý cơ trong cơ thể. Hiện nay, rất nhiều các nhà khoa học trên thế giới tìm ra các phương pháp khác nhau để tìm hiểu các cơ cấu phân tử của quá trình co cơ bởi đây là nền tảng cơ sở để giải thích các hiện tượng khác. Các nghiên cứu này có thể được thực hiện bằng một số cách sau: * Nghiên cứu trực tiếp trên cơ thể toàn vẹn (in vivo). * Nghiên cứu một cơ quan bằng cách tách rời cơ quan hoặc bộ phận ra khỏi mối liên hệ thần kinh với cơ thể toàn vẹn nhưng vẫn giữ nguyên sự nuôi dưỡng thông qua các mạch máu (in situ). * Có thể nghiên cứu bằng cách tách rời một cơ quan, cơ thể hoặc tế bào ra khỏi cơ thể và nuôi dưỡng trong điều kiện dinh dưỡng và nhiệt độ giống như trong môi trường cơ thể động vật hoặc cơ thể người (in vitro). Với 3 phương pháp thực nghiệm trên kết hợp với việc sử dụng các dụng cụ đo lường điện tử và quan sát khác nhau và việc thay đổi các tác nhân tác động về cơ học, lý học, hóa học, các điều kiện về môi trường,... các nhà nghiên cứu có thể quan sát được các hoạt động chức năng, những thay đổi chức năng của các cấu trúc cơ trong cơ thể nhằm từ đó tìm hiểu được các cơ chế hoạt động, các ưu điểm, nhược điểm của các tác động và đưa ra các kiến giải hợp lý cho các quá trình thay đổi đó. Khối xương sọ Xương đầu của động vật có xương sống và người, cấu tạo từ sụn và (hay) xương, bao bọc và bảo vệ não, chứa nhiều giác quan quan trọng, là nơi bám của các cơ tạo thành 12 - -
13. phần đầu của hệ hô hấp và tiêu hoá. Trong quá trình tiến hoá, hình dạng XS thay đổi theo sự phát triển của não bộ, các giác quan, các cơ của động vật, và được chia thành hộp sọ và xương mặt. Ở người, hộp sọ bao quanh não, gồm xương trán, 2 xương thái dương, 2 xương đỉnh, 1 xương chẩm ở phía sau mũi và xương bướm. Xương mặt gồm có xương mũi, xương gò má, xương hàm. Khoang XS được nối với ống sống qua lỗ chẩm lớn. Các mảnh XS ở người trưởng thành liên kết với nhau bằng các đường khớp đầu. Ở trẻ sơ sinh, tại những chỗ nối các mảnh XS có những phần xương chưa khép kín gọi là thóp (x. Thóp). B- Bài tập vận dụng (tiªp) Câu 3: Trình bày cấu tạo và chức năng của mô thần kinh Trả lời: * Cấu tạo: - Mô thần kinh gồm các tế bào thần kinh gọi là nơron và các tế bào thần kinh đệm (còn gọi là thần kinh giai). - Nơron gồm có: Thân chứa nhân, từ thân phát đi nhiều tua ngắn phân nhánh gọi là sợi nhánh và một tua dài gọi là sợi trục. Diện tiếp xúc giữa đầu mút của sợi trục ở nơron này với nơron kế tiếp gọi là phinát * Chức năng: - Tiếp nhận kích thích, xử lý thông tin và điều hoà hoạt động của các cơ quan, đảm bảo sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan để trả lời các kích thích của môi trường. Câu 4: Nêu điểm giống và khác nhau giữa cơ vân, cơn trơn và cơ tim về cấu tạo và chức năng. Trả lời: - Gióng nhau: + Tế bào đều có cấu tạo dạng sợi + Đều có chức năng co dãn và tạo ra sự chuyển động - Khác nhau: + Về cấu tạo: . Tế bào cơ vân và tế bào cơ tim có nhiều nhân và các vân ngang. . Tế bào cơ trơn chỉ có 1 nhân và không có các vân ngang. + Về chức năng: . Cơ vân liên kết với xương tạo nên hệ cở quan vận động, thực hiện chức năng vận động cơ thể. . Cơ trơn tham gia cấu tạo các nôi quan như: dạ dày, thành mạch, bóng đái, , thực hiện chức năng tiêu hoá, dinh dưỡng của cơ thể. . Cơ tim tham gia cấu tạo tim và co giản để giúp cho sự tuần hoàn máu. Câu 5: Nêu thành phần nơ ron của một cung phản xạ và chức năng của mỗi thành phần đó. Trả lời: Một cung phản xạ có 3 thành phần: 13 - -
14. - Nơ ron hướng tâm: dẫn truyền xung thần kinh cảm giác từ cơ quan thụ cảm về trung ương. - Nơ ron trung gian (Nằm ở trung ương thần kinh): Liên hệ giữa nơ ron hướng tâm và nơ ron ly tâm. - Nơ ron ly tâm: dẫn truyền xung thần kinh vận động từ trung ương đến cơ quan phản ứng. Câu 6: Xương người dài ra nhờ đâu? Hãy vẽ sơ đồ và mô tả thí nghiệm chứng minh điều đó. Trả lời: - Xương dài ra nhờ sự phân chia và hoá xương của các tế bào ở màng xương. - Sơ đồ: (H8.5 SGK) - Mô tả thí nghiệm: (SGV) C- Ch÷a bài tập về nhà ******************* Ngày soạn: 20/10/2010 Ngày giảng: 27/10/2010 Buổi 3 (tiết 7,8,9) chuyªn ®Ò 2 TuÇn hoµn A- Môc tiªu: - HS ph©n biÖt ®­îc c¸c thµnh phÇn cña m¸u, n­íc m« vµ b¹ch huyÕt - Tr×nh bµy ®­îc c/n¨ng cña huyÕt t­¬ng vµ hång cÇu - Tr×nh bµy ®­îc hµng rµo b¶o vÖ c¬ thÓ khái c¸c t¸c nh©n g©y nhiÔm - BiÕt ®­îc nguyªn t¾c truyÒn m¸u, c¬ chÕ ®«ng m¸u vµ vai trß cña nã - Tr×nh bµy ®­îc thµnh phÇn cÊu t¹o cña HTH m¸u vµ cÊu t¹o cña hÖ b¹ch huyÕt - N¾m ®­îc ®Æc ®iÓm cña c¸c pha trong chu kú co d·n cña tim - Tr×nh bµy ®­îc c¬ chÕ vËn chuyÓn m¸u qua hÖ m¹ch 14 - -
15. B- Néi dung båi d­ìng: I- KiÕn thøc c¬ b¶n 1. M¸u vµ m«i tr­êng trong c¬ thÓ 1.1 M¸u Máu là một tổ chức di động được tạo thành từ thành phần hữu hình là các tế bào (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) và huyết tương. Chức năng chính của của máu là cung cấp các chất nuôi dưỡng và cấu tạo các tổ chức cũng như loại bỏ các chất thải trong quá trình chuyển hóa của cơ thể như khí carbonic và acid lactic. Máu cũng là phương tiện vận chuyển các của các tế bào (cả tế bào có chức năng bảo vệ cơ thể lẫn tế bào bệnh lý) và các chất khác nhau (các amino acid, lipid, hormone) giữa các tổ chức và cơ quan trong cơ thể. Các rối loạn về thành phần cấu tạo của máu hay ảnh hưởng đến sự tuần hoàn bình thường của nó có thể dẫn đến rối loạn chức năng của nhiều cơ quan khác nhau. - Thµnh phÇn cÊu t¹o m¸u ( Tµi liÖu BD) - Chøc n¨ng cña huyÕt t­¬ng vµ hång cÇu ( b¶ng 13 vµ th«ng tin SGK) 1.2 M«i tr­êng trong c¬ thÓ - Thµnh phÇn cña m«i tr­êng trong Thành phần cấu tạo của máu Máu được cấu tạo bởi một số loại tế bào khác nhau hay còn gọi là thành phần hữu hình và huyết tương. Thành phần hữu hình chiếm đến 40% thể tích máu toàn bộ. Trên lâm sàng, thành phần này thường phản ánh bằng khái niệm Hê ma tô crít (hematocrit), một xét nghiệm đơn giản để phát hiện thiếu máu. Huyết tương chiếm 60% thể tích còn lại của máu. Độ pH của máu động mạch thường xấp xỉ 7,40 (dao động từ 7,35 đến 7,45). pH máu giảm xuống dưới 7,35 được xem là toan máu (thường do nhiễm toan) và pH trên 7,45 được gọi là kiềm máu (thường do nhiễm kiềm). pH máu cùng với các chỉ số áp lực riêng phần của carbonic (PaCO2), bicarbonate (HCO3-) và kiềm dư (base excess) là những chỉ số xét nghiệm khí máu có ý nghĩa quan trọng trong việc theo dõi cân bằng toan-kiềm của cơ thể. Tỷ lệ thể tích máu so với cơ thể thay đổi theo lứa tuổi và tình trạng sinh lý bệnh. Trẻ nhỏ có tỷ lệ này cao hơn người trưởng thành. Phụ nữa có thai tỷ lệ này cũng tăng hơn phụ nữ bình thường. Ở người trưởng thành phương Tây, thể tích máu trung bình vào khoảng 5 lít trong đó có 2,7 đến 3 lít huyết tương. Diện tích bề mặt của các hồng cầu (rất quan trọng trong trao đổi khí) lớn gấp 2 000 lần diện tích da cơ thể. Các thành phần hữu hình gồm: • Hồng cầu: chiếm khoảng 96%. Ở động vật có vú, hồng cầu trưởng thành mất nhân và các bào quan. Hồng cầu chứa haemoglobin và có nhiệm vụ chính là vận chuyển và phân phối ôxy. • Bạch cầu: chiếm khoảng 3% là một phần quan trọng của hệ miễn dịch có nhiệm vụ tiêu diệt các tác nhân gây nhiễm trùng và phát động đáp ứng miễn dịch của cơ thể. • Tiểu cầu: chiếm khoảng 1%, chịu trách nhiệm trong quá trình đông máu. Tiểu cầu tham gia rất sớm vào việc hình thành nút tiểu cầu, bước khởi đầu của quá trình hình thành cục máu đông trong chấn thương mạch máu nhỏ. Huyết tương là dung dịch chứa đến 96% nước, 4% là các protein huyết tương và rất nhiều chất khác với một lượng nhỏ, đôi khi chỉ ở dạng vết. Các thành phần chính của huyết tương gồm: • Albumin Các yếu tố đông máu • Các globulin miễn dịch (immunoglobulin) hay kháng thể (antibody) • Các hormone Các protein khác • Các chất điện giải (chủ yếu là Natri và Clo, ngoài ra còn có can xi, kali, phosphate. • Các chất thải khác của cơ thể. 15 - -
16. Trong cơ thể, dưới tác động của cơ tim, hệ thần kinh thực vật và các hormone, máu lưu thông không theo quy luật của lực trọng trường. Ví dụ não là cơ quan nằm cao nhất nhưng lại nhận lượng máu rất lớn (nếu tính theo khối lượng tổ chức não) so với bàn chân, đặc biệt là trong lúc lao động trí óc. Ở người và các sinh vật sử dụng haemoglobin khác, máu được ôxy hóa có màu đỏ tươi (máu động mạch). Máu khử ôxy có màu đỏ bầm (máu tĩnh mạch). Chức năng của máu • Hô hấp: Huyết sắc tố lấy oxi từ phổi đem cung cấp cho tế bào và vận chuyển khí CO2 từ tế bào ra phổi để thải ra ngoài. • Dinh dưỡng: Máu vận chuyển các chất dinh dưỡng: Axít amin, axit béo, glucose từ những mao ruột non đến các tế bào và các tổ chức trong cơ thể. • Bài tiết: Máu đem cặn bã của quá trình chuyển hóa đến các cơ quan bài tiết. • Điều hòa hoạt động của cơ thể: Máu chứa các hormon do các tuyến nội tiết tiết ra có tác dụng điều hòa trao đổi chất và các hoạt động khác. • Điều hòa thân nhiệt: Máu chứa nhiều nước có tỷ lệ nhiệt cao, có tác dụng điều hòa nhiệt ở các cơ quan trong cơ thể. • Bảo vệ cơ thể: Trong máu có nhiều loại bạch cầu có khả năng thực bào, tiêu diệt vi khuẩn. Máu chứa kháng thể và kháng độc tố có tác dụng bảo vệ cơ thể. - Mèi quan hÖ gi÷a m¸u, n­íc m« vµ b¹ch huyÕt 1.3 B¹ch cÇu- miÔn dÞch - C¸c ho¹t ®éng chñ yÕu cña b¹ch cÇu Các giá trị bình thường của bạch cầu Giá trị tuyệt đối (trong Tỷ lệ phần Các loại bạch cầu 1mm³) trăm Đa nhân trung tính - 1700 - 7000 60 - 66% NEUTROPHIL Đa nhân ái toan - EOSINOPHIL 50 - 500 2 - 11% Đa nhân ái kiềm - BASOPHIL 10 - 50 O.5 - 1% Mono bào - MONOCYTE 100 - 1000 2 - 2.5% Bạch cầu Lymphô - LYMPHOCYTE 1000 - 4000 20 - 25% (Tham khảo trong sách Lâm Sàng Huyết Học - PGS Trần Văn Bé - NXB Y Học Tp. HCM 1999) - MiÔn dÞch là hệ thống các cấu trúc và quá trình sinh học trong một cơ thể bảo vệ bệnh tật của cơ thể sinh vật bằng cách xác định các kháng nguyên lạ và giết chết các vi sinh vật lạ, tế bào bất thường. Đó là mạng lưới vô cùng phức tạp của các tế bào, mô và các bộ phận giúp bảo vệ cơ thể con người khỏi các tác nhân xâm nhập như vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, cũng như các rối loạn của tế bào. 1.4 §«ng m¸u vµ nguyªn t¾c truyÒn m¸u - §«ng m¸u - Nguyªn t¾c truyÒn m¸u 1.5 TuÇn hoµn m¸u vµ l­u th«ng b¹ch huyÕt 16 - -
17. - TuÇn hoµn m¸u: + Vßng tuÇn hoµn lín: M¸u giµu O2 (®á t­¬i) tõ t©m nhØ tr¸i ch¶y xuèng t©m thÊt tr¸i råi theo ®éng m¹ch chñ ®Õn c¸c c¬ quan. T¹i ®©y x¶y ra qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt gi÷a m¸u vµ tÕ bµo, m¸u chuyÓn cho tÕ bµo O2 vµ chÊt dinh d­ìng, ®ång thêi nhËn CO2 vµ chÊt th¶i tõ tÕ bµo trë thµnh m¸u ®á thÈm. M¸u ®á thÈm theo tØnh m¹ch chñ trªn vµ d­íi trë vÒ t©m nhØ ph¶i. + Vßng tuÇn hoµn nhá: M¸u nghÌo O2 (®á thÈm) tõ t©m nhØ ph¶i ch¶y xuèng t©m thÊt ph¶i råi theo ®éng m¹ch phæi ®Õn c¸c mao m¹ch phæi. T¹i ®©y x¶y ra qu¸ tr×nh trao ®æi khÝ gi÷a m¸u vµ phÕ nang cña phæi, m¸u chuyÓn cho phÕ nang khÝ CO2, ®ång thêi nhËn O2 tõ phÕ nang trë thµnh m¸u ®á t­¬i theo ®«i tØnh m¹ch phæi trë vÒ t©m nhØ tr¸i. - L­u th«ng b¹ch huyÕt: + Kh¸i niÖm b¹ch huyÕt ( ). + Sù kh¸c nhau gi÷a b¹ch huyÕt vµ m¸u ( ). + Thµnh phÇn cÊu t¹o cña hÖ b¹ch huyÕt ( ). 1.6 Tim vµ m¹ch m¸u - CÊu t¹o tim: + Tim ®­îc cÊu t¹o bëi c¬ tim vµ m« liªn kÕt. + Tim gåm 4 ng¨n, chia 2 nöa riªng biÖt, nöa ph¶i chøa m¸u ®á thÈm, nöa tr¸i chøa m¸u ®á t­¬i. + Gi÷a t©m nhØ v¬i t©m thÊt cã van nhØ - thÊt, gi÷a t©m thÊt vµ ®éng m¹ch cã van ®éng m¹ch cã t¸c dông chØ cho m¸u ch¶y 1 chiÒu tõ t©m nhØ xuèng t©m thÊt vµ tõ t©m thÊt vµo ®éng m¹ch. + Thµnh c¬ t©m thÊt dµy h¬n t©m nhØ, trong ®ã thµnh t©m thÊt tr¸i dµy nhÊt t¹o lùc co bãp lín ®Ó ®Èy m¸u ®i kh¾p c¬ thÓ cßn thµnh t©m nhØ ph¶i máng nhÊt ®Ó gi¶n réng t¹o søc hót m¸u tõ kh¾p c¬ thÓ trë vÒ tim. 1.7 VËn chuyÓn m¸u qua hÖ m¹ch. VÖ sinh HTH - Kh¸i niÖm huyÕt ¸p: Lµ ¸p lùc cña m¸u t¸c dông lªn thµnh m¹ch trong qu¸ tr×nh di chuyÓn. - VÖ sinh tim m¹ch (RÌn luyÖn tim m¹ch): TËp thÓ dôc thÓ thao th­êng xuyªn, ®Òu ®Æn, võa søc kÕt hîp víi xoa bãp ngoµi da. ***************************************** Ngày soạn: 03/10/2011 Ngày giảng: 07/10/2011 Buổi 4 (tiết 10,11,12) chuyªn ®Ò 2 TuÇn hoµn 17 - -
18. A- Môc tiªu: - HS ph©n biÖt ®­îc c¸c thµnh phÇn cña m¸u, n­íc m« vµ b¹ch huyÕt - Tr×nh bµy ®­îc c/n¨ng cña huyÕt t­¬ng vµ hång cÇu - Tr×nh bµy ®­îc hµng rµo b¶o vÖ c¬ thÓ khái c¸c t¸c nh©n g©y nhiÔm - BiÕt ®­îc nguyªn t¾c truyÒn m¸u, c¬ chÕ ®«ng m¸u vµ vai trß cña nã - Tr×nh bµy ®­îc thµnh phÇn cÊu t¹o cña HTH m¸u vµ cÊu t¹o cña hÖ b¹ch huyÕt. - N¾m ®­îc ®Æc ®iÓm cña c¸c pha trong chu kú co d·n cña tim - Tr×nh bµy ®­îc c¬ chÕ vËn chuyÓn m¸u qua hÖ m¹ch B- Néi dung båi d­ìng II- Bµi tËp vËn dông C©u 1: M¸u gåm nh÷ng thµnh phÇn nµo? Chøc n¨ng cña mçi thµnh phÇn? Tr¶ lêi: - M¸u gåm huyÕt t­¬ng vµ c¸c tÕ bµo m¸u. C¸c tÕ bµo m¸u gåm: hång cÇu, b¹ch cÇu vµ tiÓu cÇu. - Chøc n¨ng cña mçi thµnh phÇn: + HuyÕt t­¬ng: . Duy tr× m¸u ë tr¹ng th¸i lâng, ®Ó dÔ dµng l­u th«ng trong m¹ch. . VËn chuyÓn c¸c chÊt dinh d­ìng, c¸c chÊt cÇn thiÕt kh¸c vµ c¸c chÊt th¶i. + Hång cÇu: VËn chuyÓn O2 vµ CO2. + B¹ch cÇu: b¶o vÖ cë thÓ. + TiÓu cÇu: Tham gia vµo qu¸ tr×nh ®«ng m¸u. C©u 2: Nªu vµ gi¶i thÝch c¸c ho¹t ®éng cña b¹ch cÇu trong viÖc tha gia b¶o vÖ cë thÓ? Tr¶ lêi: (Tµi liÖu båi d­ìng) C©u 3: So s¸nh c¸c nhãm m¸u vÒ thµnh phÇn kh¸ng nguyªn vµ kh¸ng thÓ? Tr¶ lêi: (Tµi liÖu båi d­ìng) C©u 4: So s¸nh vßng tuÇn hoµn nhá vµ vßng tuÇn hoµn lín Tr¶ lêi: (Tµi liÖu båi d­ìng) C©u 5: M« t¶ thµnh phÇn cÊu t¹o cña hÖ b¹ch huyÕt vµ chøc n¨ng cña hÖ b¹ch huyÕt? Tr¶ lêi: (Tµi liÖu båi d­ìng) C©u 6: Ph©n tÝch nh÷ng ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña c¬ tim thÝch nghi víi nh÷ng chøc n¨ng cña nã? Tr¶ lêi: (Tµi liÖu båi d­ìng) C©u 7: Nªu kh¸i niÖm vÒ huyÕt ¸p vµ tèc ®é m¸u? Gi¶i thÝch v× sao sù co d·n tim lµ yÕu tè chñ yÕu t¹o ra sù vËn chuyÓn m¸u trong m¹ch? Tr¶ lêi: (Tµi liÖu båi d­ìng) 18 - -
19. C©u 8: V× sao khi bÞ th­¬ng, sau mét vµi giê ë chæ vÕt th­¬ng vµ chæ gÇn vÕt th­¬ng l¹i bÞ s­ng ®á lªn. Tr¶ lêi: Sau khi bÞ th­¬ng mét vµi giê, ë chç vÕt th­¬ng vµ chç gÇn vÕt th­¬ng bÞ s­ng ®á lªn v× lóc nµy, vi khuÈn ®· x©m nhËp vµo vÕt th­¬ng nªn m¹ch m¸u ë vÕt th­¬ng vµ chç gÇn vÕt th­¬ng në réng ®Ó b¹ch chui ra tiªu diÖt vi khuÈn. Sù në réng cña nhiÒu m¹ch m¸u lóc nµy ®· lµm cho vÕt th­¬ng s­ng ®á lªn. C©u 9: T¹i sao tr­íc khi truyÒn m¸u ng­êi ta ph¶i xÐt nghiÖm m¸u? V× sao ng­êi cã nhãm m¸u B kh«ng thÓ truyÒn ®­îc cho ng­êi cã nhãm m¸u A? Tr¶ lêi: - Tr­íc khi truyÒn m¸u ng­êi ta ph¶i xÐt nghiÖm m¸u ®Ó lùa chän lo¹i m¸u truyÒn cho phï hîp, tr¸nh tai biÕn( HC ng­êi cho bÞ kÕt dÝnh trong HT ng­êi nhËn g©y t¾c m¹ch) vµ tr¸nh nhËn m¸u nhiÔm c¸c t¸c nh©n g©y bÖnh - Ng­êi cã nhãm m¸u B kh«ng thÓ truyÒn ®­îc cho ng­êi cã nhãm m¸u A V×: Trong hång cÇu cña ng­êi cã nhãm m¸u B cã kh¸ng nguyªn B, trong huyÕt t­¬ng cña ng­êi cã nhãm m¸u A cã kh¸ng thÓ (bªta) nªn ng­êi cã nhãm m¸u B truyÒn m¸u cho ng­êi cã nhãm m¸u A th× sÏ x¶y ra hiÖn t­îng HC ng­êi cho bÞ kÕt dÝnh trong huyÕt t­¬ng ng­êi nhËn g©y t¾c m¹ch C©u 9: So s¸nh ®éng m¹ch víi tÜnh m¹ch vÒ cÊu t¹o vµ chøc n¨ng? Tr¶ lêi: * Gièng nhau: - VÒ cÊu t¹o: Thµnh §M vµ TM ®Òu gåm 3líp: líp m« liªn kÕt, líp c¬ tr¬n vµ líp biÓu b× - VÒ chøc n¨ng: §Òu cã c/n dÉn m¸u * Kh¸c nhau: - VÒ cÊu t¹o: §M TM - Líp m« liªn kÕt, líp c¬ tr¬n dµy - Líp m« liªn kÕt, líp c¬ tr¬n máng - Lßng hÑp - Lßng réng - Kh«ng cã van - Cã van 1 chiÒu ë nh÷ng n¬i m¸u ph¶i ch¶y ng­îc chiÒu träng lùc - VÒ chøc n¨ng: + §M: ThÝch hîp víi c/n dÉn m¸u tõ tim ®Õn c¸c TB kh¾p c¬ thÓ + TM: ThÝch hîp víi c/n dÉn m¸u tõ c¸c TB kh¾p c¬ thÓ trë vÒ tim ************************************** Ngày soạn: 03/10/2011 Ngày giảng: 07/10/2011 19 - -
20. Buổi 5 (tiết 13,14,15 ) chuyªn ®Ò 3 H« hÊp A- Môc tiªu: - N¾m ®­îc kh¸i niÖm h« hÊp vµ vai trß cña h« hÊp víi c¬ thÓ sèng c¸c ®Æc ®iÓm chñ yÕu trong c¬ chÕ th«ng khÝ ë phæi - Tr×nh bµy ®­îc c¬ chÕ T§K ë phæi vµ TB - BiÕt ®­îc t¸c h¹i cña c¸c t¸c nh©n g©y « nhiÔm kh«ng khÝ B- Néi dung båi d­ìng I- KiÕn thøc c¬ b¶n 1. H« h¸p vµ c¸c c¬ quan h« hÊp: Hệ hô hấp là một hệ cơ quan có chức năng trao đổi không khí diễn ra trên toàn bộ các bộ phận của cơ thể. Ở con người và các loài thú khác, các đặc điểm giải phẫu học của hệ hô hấp gồm có ống dẫn khí, phổi và hệ cơ hô hấp. - C¸c giai ®o¹n chñ yÕu cña h« hÊp: 3g® + Th«ng khÝ ë phæi + Trao ®æi khÝ ë phæi + Trao ®æi khÝ ë TB 2. C¸c c¬ quan trong hÖ h« hÊp vµ chøc n¨ng cña chóng (SGK) II- ho¹t ®éng h« hÊp 1. Th«ng khÝ ë phæi 2. Trao ®æi khÝ ë phæi vµ tÐ bµo: 3. VÖ sinh h« hÊp: III- Bµi tËp vËn dông C©u 1: Nh÷ng ®Æc ®iÓm cÊu t¹o nµo cña c¸c c¬ quan trong ®­êng dÉn khÝ cã t¸c dông lµm Èm, lµm Êm kh«ng khÝ khi ®i vµo phæi? (GV dùa vµo b¶ng 20 ®Ó ph©n tÝch). - Ph©n tÝch c¸c ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña phæi thÝch nghi víi chøc n¨ng cña nã? Tr¶ lêi: Phæi lµ n¬i thùc hiÖn chøc n¨ng trao ®æi khÝ gi÷a c¬ thÓ víi m«i tr­êng. C¸c ®Æc ®iÓm cña phæi thÝch nghi víi chøc n¨ng cña chóng nh­ sau: §Æc ®iÓm cÊu t¹o ThÝch øng víi chøc n¨ng Bªn ngoµi cã 2 líp mµng, gi÷a 2 líp Lµm giöm lùc ma s¸t cña phæi vµo mµng cã chÊt dÞch nhên. lång ngùc khi h« hÊp, tr¸nh tæn th­¬ng phæi. Sè l­îng phÕ nang rÊt nhiÒu (700 ®Õn Lµm t¨ng l­îng khÝ trao ®æi trong h« 800 triÖu) hÊp. 20 - -